Geschiedenis van de huisartsen in Koudum
Met de komst van de moderne geneeskunde in de tweede helft van de 19e eeuw, ontstond ook de term huisarts. Daarvóór waren er uiteraard ook mensen die op de een of andere manier probeerden om zieke mensen beter te maken. In de middeleeuwen waren er in Nederland barbiers die niet alleen haren knipten en baarden schoren, maar ook een primitieve vorm van geneeskunde beoefenden. Chirurgijns en geneesheren behandelden zieken op markten en kermissen, maar zeker vergeleken met nu was er niet veel kennis op medisch gebied. Toch was er, bijvoorbeeld aan de Universiteit van Franeker, in de 17e en 18e eeuw wel een mogelijkheid om opgeleid te worden tot ‘medicinae doctor’.[1]
In dit artikel staan chronologisch de mensen die in Koudum als chirurgijn, (plattelands)heelmeester en vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw als huisarts gewerkt hebben. De (oudere) jaartallen zijn de jaartallen die in archieven genoemd worden en waarvan het dus zeker is dat ‘de dokter’ toen in Koudum woonde/werkte. Achter de naam staat het beroep zoals dat in de archieven gevonden is.
Heelmeesters in Koudum zeventiende en achttiende eeuw
1638 Nicolaas Polman, chirurgijn te Coudum[2]
1656 Mr. Claes Syties chirurgijn te Coudum[3]
1683 Lambertus Bos, chirurgijn[4]
1692 Jouwe Heijns, chirurgus te Coudum[5], trouwde op 10 april 1692 met Impke Ellerts.
1693 Jacob Schellinger, apothecarius te Coudum[6]
1720-1743 Thomas Postumus, meesterchirurgijn te Koudum[7]
1731 Thomas Mellius Thomae, wordt chirurgijn te Koudum genoemd bij zijn huwelijk te Workum met Grietje Lyckles, op 7 jan. 1731.
1749 Jurgen Thomas[8]
1761-1780 Mellius Thomasz Thomae, heelmeester (geneesmeester)[9]
(Huis)artsen in Koudum negentiende eeuw
Het is niet geheel duidelijk of er in de zeventiende en achttiende eeuw wel altijd een ‘huisarts’ in Koudum was. Vanaf de negentiende eeuw is dat wel het geval. Al vrij snel blijken er zelfs twee huisartsenpraktijken in Koudum gevestigd te zijn.
Hieronder volgt, zoveel mogelijk in chronologische volgorde, een beschrijving van wat er bekend is over de negentiende-eeuwse huisartsen in Koudum, wisselend heelmeester, chirurgijn, geneesheer of medicinae doctor genoemd.
1815-1822 Hermanus Geveke, chirurgijn en heelmeester te Coudum. Hermanus Geveke wordt redelijk vaak genoemd in de archieven, hij moet invloedrijke man zijn geweest. Hij is geboren op 23 maart 1777 in Santpoort (gemeente Bloemendaal). Hij overleed op 29 september 1841 in Lemmer.[10] Geveke was getrouwd met Gelkje Wiegers Visser. Op 9 december 1815 is dochter Dieuke in Koudum geboren. Geveke wordt dan genoemd “praktizerend heelmeester, oud vijf en dertig jaren, wonende te Koudum”.[11] Bij de geboorte van zoon Wieger Jan op 7 mei 1820 wordt hij “Genees en Heelmeester, wonende te Koudum” genoemd.[12] In de archieven van Tresoar is verder nog te vinden dat hij drie percelen land verkoopt op 16 februari te Koudum. Op 21 oktober 1822 verkoopt hij een huis, schuur en tuin met erf en weiland te Koudum.[13]
1825-1831 Cornelis Kramer, heelmeester. Cornelis (Cornelius, Cornelus) Kramer is geboren in 1755 te Workum en overleden in Koudum in 1831. Hij trouwde op 4 januari 1784 in Koudum met Grietje Mellius Thomee, de dochter van Mellius Thomasz Thomee, een van zijn voorgangers.[14] Op 23 februari 1784 werd zoon Suffridus geboren.[15] Deze eerste zoon werd vernoemd naar de vader van Cornelis, namelijk Sufridus Kramer, dokter te Workum en gehuwd met Piertje Hempenius uit Hindeloopen.
Bij het overlijden van Grietje Mellius Thomée op 13 augustus 1826, ze is achtenzestig jaar geworden, worden zowel haar man als haar vader ‘geneesmeester’ genoemd.[16] Cornelius en Grietje kregen in Koudum verder nog zoon Mellius (07-10-1786), zoon Mathijs (19-09-1789, zoon Bauke (12-02-1793) en dochter Magdaleena (15-01-1797).
1825-1847 Jentje Gerlsma, heelmeester. Jentsje Gerlsma wordt ook wel ‘plattelandsheelmeester’ genoemd.[17] Hij is geboren in Sloten op 8 januari 1799 en overleden op 3 juli 1847 in Koudum. In het overlijdensregister staat: “geboren te Sloten, oud achtenveertig jaren en als Geneesheer gewoond hebbende te Koudum, Ongehuwde Zoon van Cornelis Gerlsma, in leven Medicina doctor gewoond hebbende en overleden te Sloten”.[18] Ook in diverse notariële akten wordt hij geneesheer genoemd.
1840 – 1865 (of 1879?) Wieger Wiegers Visser, plattelandsheelmeester.[19] Wieger Visser is geboren op 19 juli 1812 in Woudsend[20] en trouwde op 11 januari 1835 in Sloten met Itsk Doedes Breuning uit Hindeloopen.[21] Zoon Wieger en de eerste dochter, Itsk Tjebbes, werden respectievelijk in 1837 en 1839 in Woudsend geboren. De tweede dochter, Maaike, is op 23 augustus 1841 in Koudum geboren. Het gezin woonde op het adres Konijneburen A107A.
Blijkbaar hield Wieger Visser niet van het bijhouden van zijn administratie. In 1850, 1852 en 1853 krijgt hij een boete omdat hij niet op tijd een lijst met (koepok)inentingen aan de gemeente overhandigd heeft.[22] Bij het huwelijk van dochter Maaike Visser en Maghiel Peereboom op 4 september 1864 in Lemmer wordt Wieger Visser “Genees-, Heel- en verloskundige […] wonende te Koudum” genoemd.[23] Op 11 november 1865 komt zoon Wieger, geneesheer, uit Norg weer in Koudum wonen, waarschijnlijk bij zijn ouders, Konijneburen A 107 K. Onduidelijk is of hij samen met zijn vader diens dokterspraktijk voortzet of dat de zoon de praktijk van vader overneemt.
Bij het overlijden op 17 januari 1879 van de in 1812 geboren Wieger Visser staat: “Wieger Wiegers Visser, geboren te Woudsend en als geneesheer gewoond hebbende te Koudum”.[24]
1865-1900 Wieger Visser, geneesheer. Wieger Visser, geboren op 19 januari 1837 in Woudsend, is een zoon van de Koudumer geneesheer Wieger Visser (1812-1879) en Itsk Doedes Breuning.[25] Onder andere in Amsterdam doet hij een medische opleiding en hij wordt in 1863 aangesteld als geneesheer in Norg (Drenthe). In 1865 komt hij als geneesheer naar Koudum.
Hij trouwde op 10 november 1886 in Hindeloopen met Trijntje Buma, de dochter van het in Koudum geboren Tweede Kamerlid Age Buma (1820-1893). Naast zijn patiënten in Koudum ging dokter Visser met paard en wagen ook naar Hindeloopen, Molkwerum en Stavoren. In Koudum worden twee dochters geboren en twee zonen.
Dokter Visser woonde in het ‘oudste huis van Koudum’, gebouwd in 1789, huidige adres Vermaningsweg 5. Hij is op 30 mei 1900 in Koudum overleden. Zijn vrouw en vier kinderen verhuisden een jaar later naar Hilversum.
Meer over deze Wieger Visser op onze pagina over dokter Visser.
1849-1857 Reinier Christoffel Willem de Wolff Van Westerrode, medicinae doctor.[26] De Wolf van Westerrode werd in 1813 geboren in Fedderwarden (Duitsland). Hij trouwde op 24 april 1856 met Maria Rosina Meinsma, geboren op 18 april 1830 te Ee, wonende te Koudum.[27] Het echtpaar kreeg op 13-07-1857 in Koudum een zoon: Willem Pilgrom Dirk Reiniers de Wolff van Westerrode.[28] De Wolf van Westerrode overleed te Koudum op 15 november 1857. In het overlijdensregister staat: “als Medicinae Doctor gewoond hebbende te Koudum”.[29]
1858-1864 Marcus Busch Geertsema, doctor in de geneeskunde / medicinae doctor
Marcus Busch Geertsema werd in Groningen geboren op 4 januari 1818. Hij studeerde medicijnen in Groningen en studeerde in 1844 af aan de Universiteit van Groningen met een proefschrift over de mazelen.[30] In 1848 woonde hij, 31 jaar oud en ongehuwd, in Maarssen.[31] Hij trouwde daar op 2 september 1852 met Margaretha Antonia Koorders, geboren op 1 juli 1828 in Maarsen aan de Vecht. Op 1 juli 1853 is dochter Elisabeth Maria Margareta Busch Geertsema in Maarssen geboren; de vader wordt doctor in de geneeskunde genoemd.
Op 28 maart 1857 overleed in Maarsseveen het zeven weken oude zoontje Carel Coenraad Busch Geertsema.[32] In 1857 of 1858 is het echtpaar naar Koudum verhuisd. Daar werd op 15 oktober 1858 weer een zoon Carel Coenraad geboren[33]. Dat zoontje werd slechts twee weken oud, want het overleed over op 30 oktober.[34] Zowel in de geboorte- als in de overlijdensakte wordt Geertsema ‘medicinae doctor’ genoemd. Op 6 juni 1861 werd dochter Johanna Jacoba Adelaide Geertsema geboren.[35]
Geertsema ging in 1864 van Koudum naar Veenhuizen, waar hij geneesheer werd bij de gestichten.[36] In Veenhuizen werd op 11 maart 1866 weer een zoon Carel Coenraad geboren.[37] Dokter Geertsema kreeg in 1866 eervol ontslag en hij verliet de gestichten in Veenhuizen op 12 november 1866 om met zijn gezin naar Assen te gaan.[38] Daar werd op 17 juli 1867 zoon Marcus Antonius geboren,[39] die slechts een maand oud werd.[40]
Marcus Busch Geertsema overleed op 25 mei 1872[41] in Semarang, Midden-Java, in het huidige Indonesië, waar hij stadsgeneesheer was.[42]
1858-1889 Menno Antonius de Jong, heelkundige/geneesheer.[43]
Menno Antonius de Jong is geboren op 3 november 1835 in Sint Jacobiparochie. Hij trouwde op 27 juli 1861 in de gemeente Wymbritseradeel met Neeltje Oppedijk die uit Woudsend kwam. Op 15 januari 1863 werd zoon Lykle in Koudum geboren, op 22 december 1868 zoon Barteld, op 1 november 1871 dochter Catharina, op 29 april 1873 zoon Age en op 7 september 1874. In het geboorteregister staat als beroep van de vader meestal geneesheer, bij dochter Catharina staat “Genees-, Heel- en Vroedmeester”. Zoon Age overleed als 10 weken oude baby op 11 juli 1873.
De Jong was geneesheer in Koudum van 15 januari 1858 tot 1 mei 1889, daarna gemeentegeneesheer van Rheden en de Steeg (Gelderland). Zijn zoon Lykle volgde hem op als huisarts in Koudum. Dochter Catharina die in 1885 naar Harlingen verhuisd was, kwam in februari 1889 weer terug naar het ouderlijk huis in Koudum. Zij gaat met haar ouders mee naar Rheden. Kleinzoon Menno Antonius de Jong (1891-1967, de zoon van Lykle) werd huisarts en na 1947 schoolarts in Rossum (Gelderland).
Doktershuis Rozentuin
Het huis Rozentuin (vroeger Dammensche Weg A123, nu Dammenseweg 2) is rond 1860 met een houten koetshuis gebouwd door dokter De Jong. Dokter Wiersema, huisarts van 1909-1946, verbouwde het pand ingrijpend. Hij bouwde ook de vleugel aan de zuidkant met de spreekkamer en noemde het huis Aedes Renovatum (gerenoveerd huis). Dokter Meijer maakte er 'Allemanstuin' van. Hij verving in 1963 het oude koetshuis. De huidige bewoners [2025] zijn Mieke en Jan Eisma, huisarts van 1974-2011. Bij hen kwam de oude naam terug (zie onze pagina over het huis Rozentuin).
In de tweede helft van de 19e eeuw (en in de 20e eeuw) werd de dokter van Koudum nog wel eens opgeroepen in nabijgelegen plaatsen. Zo moest dokter De Jong op 30 september 1888 naar Stavoren, waar de hofmeester van de veerboot ’s avonds in het donker ongelukkig gevallen was. “Dokter De Jong uit Koudum, wiens hulp men inmiddels had ingeroepen, constateerde schedelbreuk en verklaarde den toestand voor hoogst zorgwekkend.”[44]
Menno Antonius de Jong overleed op 9 september 1908 in Leeuwarden, 72 jaar oud.[45]
1889 - 1909 Lykle de Jong huisarts
Lykle de Jong werd op 15 januari 1863 in Koudum geboren als zoon van geneesheer Menno Antonius de Jong en Neeltje Oppedijk.[46] Hij studeerde medicijnen in Groningen. Op 12 januari 1889 keerde hij weer terug naar Koudum, waar hij zijn vader opvolgde als huisarts. Hij trouwde op 11 april 1889 in Leeuwarden met Johanna Clara Joacomina van Loon.[47] Na het huwelijk woonde het echtpaar De Jong-van Loon in Koudum, in het doktershuis ‘Rozentuin’, nu Dammenseweg 2. Dochter Aafke Jacoba Clara is op de Rozentuin in Koudum geboren op 2 april 1890, zoon Menno Antonius op 31 augustus 1891 en dochter Cornelia Catharina op 3 mei 1895.[48]
In de nazomer van 1905 maakte dokter De Jong als scheepsarts van de Koninklijke West-Indische Maildienst (KWIM) een reis van bijna 100 dagen naar Suriname, Venezuela, Curaçao, New York en via de omgekeerde weg weer terug naar Nederland. De Jong maakte van die reis een verslag in de vorm van brieven aan vrienden. Dat verslag is in 1908 uitgegeven onder de titel Brieven uit den Vreemde.[49] Een andere dokter nam in die tijd de praktijk in Koudum waar.
In 1909 vertrok het gezin De Jong naar ’s-Gravenhage.[50] Dokter Wiersema werd zijn opvolger in Koudum en in het doktershuis aan de Dammenseweg. Waarschijnlijk zijn Lykle en Clara de Jong-Van Loon in 1937 van ’s-Gravenhage verhuisd naar Oosterbeek. Daar woonde ook dochter Cornelia met haar kinderen. Op 5 januari 1942 is Clara van Loon in Oosterbeek, gemeente Renkum, op Huize Bergoord overleden. Op 2 december 1942 overleed ‘na langdurig lijden’ Lykle de Jong, ‘rustend arts’.[51] Net als zijn vrouw werd Lykle de Jong enkele dagen na zijn overlijden gecremeerd in Westerveld (Driehuis, Noord-Holland).
Meer over dokter Lykle de Jong en zijn zeereis in 1905 op onze pagina over dokter De Jong.
Huisartsen in Koudum 20e eeuw
Jan Eisma (huisarts in Koudum van 1974 tot 2011) gaf bij de start van het ‘doktersproject’ van Histoarysk Koudum in 2015 de volgende schets van hoe het werk van de huisarts in de loop van de twintigste eeuw verschoof:
“De huisdokter hield in het begin van de 20e eeuw eigenlijk nauwelijks spreekuur, maar reed voornamelijk visites. Aanvankelijk, voor het gemotoriseerde tijdperk, met de koets en vanaf de jaren dertig met de auto. Oude Hans Kemker (garagehouder) vertelde mij eens dat dokter Wiersema een zeer gewaardeerde klant was, want die versleet wel twee of drie koppelingen per jaar: hij reed namelijk altijd met zijn voet half op de koppeling en bleef dat hardnekkig volhouden ondanks andere adviezen.
Visites werden telefonisch doorgegeven, maar er waren weinig mensen met telefoon, dus meestal ging het via boodschappenhuizen in de verschillende dorpen en aan de voordeur bij de dokter. Heel langzaam is dat verschoven naar de situatie zoals die nu [2015] is: iedereen gaat op afspraak naar de dokter en alleen in bijzondere gevallen maakt de dokter een visite.
In de tijd van dokter Wiersema en dokter De Jong was er in mijn huis [Dammenseweg 2] niet eens een spreekkamer. Er was alleen een apotheek. Als iemand langskwam om een hoestdrank en de dokter wilde hem onderzoeken, dan stuurde hij hem naar huis, vroeg hem zich goed te wassen en dan op bed te gaan. Dan maakte de dokter een visite en die kon dan een propere patiënt onderzoeken in diens eigen bed! En als dan medicijnen voorgeschreven werden, dan konden die aan het eind van de dag gehaald worden. Vaak maakte de dokter die zelf klaar. Anne Valk uit Hindeloopen, later een alom bekende en gewaardeerde baakster, heeft nog gediend bij dokter Wiersema, waarbij zij hem ook hielp aan het eind van de dag bij de bereidingen in de apotheek.”
In de twintigste eeuw zijn er in Koudum tot de fusie in 1978 twee huisartsenpraktijken geweest. De ene was gevestigd in het doktershuis op de Dammenseweg 2, de ander aanvankelijk op huize Govestins.
1909-1946 Pieter Wiersema
Pieter Wiersema nam in 1909 de praktijk over van dokter Lykle de Jong. Bij zijn vestiging in Koudum werd hij ook gemeentegeneesheer in Hindeloopen. Wiersema, een gegoede boerenzoon uit de provincie Groningen, trouwde in Koudum drie keer; zijn eerste twee vrouwen overleden al vroeg. Met zijn derde vrouw, Marretje van Stam, kreeg hij in Koudum vijf kinderen.
Het 25-jarig jubileum van dokter Wiersema in Koudum werd op zaterdag 8 september 1934 groots gevierd. Het was zo druk, dat niet iedereen erbij kon zijn en er werd besloten om op maandag de plechtigheid te herhalen. Dokter Wiersema werd in 1946 in de dokterspraktijk aan de Dammenseweg 2 opgevolgd door dokter L. E. Meijer. Hij overleed in Hilversum in 1966. Lees meer over dokter Wiersema op onze pagina over dokter Wiersema.
1946-1974 Lubbe Eden Meijer (geboren 3-6-1915 in Nijmegen, overleden 11-1-1983 in Oudemirdum). In 1974 werd de praktijk aan de Dammenseweg 2 overgenomen door dokter Jan Eisma. Meer over dokter Meijer op onze pagina over dokter Meijer.
1974-2011 Jan C. Eisma
Jan Eisma (geboren op 11 januari 1946) was huisarts in Koudum van 1974 tot 2011. Hij veranderde de naam van het doktershuis aan de Dammenseweg nummer 2 weer in het oorspronkelijke ‘Rozentuin’. Nadat dokter Van Doorn in 1976 ook op Dammenseweg (nummer 12) kwam te wonen, besloten beide dokters al gauw tot een intensieve samenwerking. Dat leidde tot een gezamenlijk praktijkgebouw in de Túnkersstrjitte dat vanaf januari 1979 gebruikt werd (zie hieronder bij dokter Van Doorn).
Dokterspraktijk op Grovestins
Op 30 november 1935 veranderde State Grovestins van woning voor de grietmannen en de burgemeesters in een doktershuis. Dat is het moment waarop dokter Alte Tiersma het huis Grovestins kocht van burgemeester Jan Krol. Die dokterspraktijk kende de eerste tien jaar frequente wisselingen. In de praktijk van Grovestins werkten tussen 1935 en 1946 achtereenvolgens de doktoren Tiersma, Frohwein, Van de Water en enkele waarnemers. Van 1946 tot 1976 woonde en werkte dokter Van den Broek als huisarts op Grovestins.
1934-1938 Alte Tiersma
Alte Tiersma is geboren op 19 maart 1909 in Munnikeburen (Weststellingwerf).[52] Na de HBS in Sneek ging Alte medicijnen studeren in Groningen, waar hij naar toe verhuisde.[53] Op 1 april 1934 vestigde Tiersma zich in Koudum als huisarts. Eind 1934 keurde de gemeenteraad het verzoek van Tiersma goed om met een deel van de armenpraktijk te mogen worden belast. Op 30 november 1935 kocht Tiersma ‘Huize Grovestins’ van burgemeester Jan Krol Janszoon en vestigde daar zijn artsenpraktijk.[54] Een half jaar later, op 20 mei 1936, trouwde Alte Tiersma in Sneek met Durkje Baarda.[55] Op 21 mei 1937 werd in Koudum zoon Waling op Grovestins geboren.
In juli 1938 werd dokter Tiersma benoemd tot geneesheer aan de Nederlands Hervormde Stichtingen voor Zenuw- en Geesteszieken.[56] In een verslag van de raadsvergadering van 27 augustus 1938 van de gemeente Hemelumer Oldephaert en Noordwolde staat dan ook: “Aan den heer A. Tiersma te Koudum is wegens vertrek eervol ontslag verleend als gemeente-geneeskundige, belast met de geneeskundige armenverzorging, terwijl met algemeene stemmen tot diens opvolger is benoemd de heer H. W. Frowein, arts te Koudum.”[57]
Via Oegstgeest en Amersfoort ging dokter Tiersma in 1944 naar Assen, waar hij benoemd werd als geneesheer-directeur van de Nederlands Hervormde stichtingen voor zenuw- en geesteszieken Licht en Kracht en Port Natal.[58] In juli 1958 kreeg Tiersma op vakantie een auto-ongeluk in Noord-Italië. Aanvankelijk leek hij daarvan goed te herstellen en ging hij weer aan het werk. Maar na een beroerte werd hij opgenomen in een ziekenhuis in Groningen waar hij op 29 augustus 1958 overleed.[59]
18 juli 1938 – 1 april 1940 H.W. Frowein
Dokter Frowein is de opvolger van dokter Tiersma als huisarts in Koudum, maar voor nog geen twee jaar. Frowein bleef tussen nooit ergens lang, tot hij in 1948 in Oudemirdum terechtkwam, waar hij jaren huisarts was. Henri Willem Frowein is geboren in ’s-Gravenhage en slaagde in juni 1926 voor zijn doctoraalexamen geneeskunde aan de Universiteit van Groningen. In februari 1927 slaagde hij voor het artsexamen 1e gedeelte in Groningen. In juni 1929 werd hij aan de Universiteit van Amsterdam bevorderd tot arts.
In 1838 kwam dokter H.W. Frowein naar Koudum. In een verslag in de Leeuwarder Courant van 29 augustus 1938 van de gemeenteraadsvergadering van de gemeente Hemelumer Oldephaert en Noordwolde staat dat aan de heer A. Tiersma te Koudum wegens vertrek eervol ontslag verleend is als gemeente-geneeskundige, belast met de geneeskundige armenverzorging. Met algemene stemmen wordt tot diens opvolger is benoemd de heer H. W. Frowein, arts te Koudum. Een poging om ook de armenpraktijk in Hindeloopen te mogen waarnemen mislukte. [60] Op de laatste raadsvergadering van de gemeente Hemelumer Oldephaert en Noordwolde in het oude raadhuis in de Hoofdstraat van Koudum op 2 april 1940 werd aan de heer H.W. Frowein met ingang van 1 april 1940 eervol ontslag verleend als gemeente-geneeskundige, belast met de armenzorg. In zijn plaats werd benoemd “de heer A. van de Water te Koudum, die de praktijk van dokter Frowein heeft overgenomen.” [61]
Meer informatie over dokter Frowein: zie onze pagina over dokter H.W. Frowein.
1940 -1943 A. van de Water
Albert van de Water was van 1940 tot 1943 huisarts in Koudum en woonde op huize Grovestins. Hij is geboren op 2 augustus 1904[62] in het toenmalige Nederlands-Indië. Na zijn middelbare school studeerde hij medicijnen in Groningen. Op 17 december 1932 trouwde hij in Den Haag met de 21-jarige Jacoba (Coba) Dijk. Als militair arts (Officier van Gezondheid) diende hij daarna bij het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) op Sumatra en Java[63]. Daar werd zoon Jan geboren op 2 oktober 1936. Daarvóór was al een baby in het gezin Van de Water overleden aan de gevolgen van malaria. Wegens rugklachten werd hij afgekeurd voor de dienst en het gezin keerde in 1939 terug naar Nederland.
Eind april 1940 vestigde dokter Van de Water zich in Koudum, waar hij met zijn gezin op huize Grovestins ging wonen. In februari 1943 schreef Van de Water aan het Evacuatie-Bureau voor Nederlandsche Artsen een brief met het verzoek om in een Duits ziekenhuis tewerkgesteld te worden. Zo is hij in de loop van 1943 terechtgekomen in het ziekenhuis in Torgau, de plaats waar de Russische troepen vanuit het oosten en de geallieerde troepen uit het westen elkaar in april 1945 ontmoetten.
Het ziekenhuis waar dokter Van de Water werkte, lag net in het Russische deel. Omdat de Russen heel weinig artsen hadden, moest de dokter daar na de capitulatie van Duitsland blijven werken. Op 1 december 1945 is Albert van de Water aan een longontsteking overleden en in Torgau begraven. Na de tweedeling van Duitsland in 1946 is hij herbegraven in Berlijn.
Nadat dokter Van de Water in 1943 uit Koudum was weggegaan zijn er diverse waarnemers geweest, totdat dokter Van den Broek de praktijk op Grovestins overnam. [64]
Meer over dokter Albert van de Water op onze pagina over dokter Van de Water (en zijn schoonvader W.J. Dijk).
winter 1944-1945 Dokter J. Veerman
In de winter van 1944-1945 heeft dokter Jaap (Jacob) Veerman in Koudum gewoond in het huis van wijkzuster Scheringa. Jacob Veerman, geboren op 12 juni 1908, vestigde zich in 1935 als arts in Bierum-Holwierde (Groningen). In de winter van 1944-1945 woonden dokter Veerman en zijn vrouw enkele maanden in Koudum in het huis van wijkzuster Scheringa aan de Zwarteweg. Het lijkt erop dat dokter Veerman hals over kop Holwierde verlaten heeft en min of meer ondergedoken heeft gezeten in Koudum. Ondanks het ‘onderduiken’ lijkt Veerman ook als arts in Koudum gewerkt te hebben.
Na de oorlog kon Veerman terugkeren naar Holwierde. Op 10 mei 1945 werd Veerman benoemd tot officier van gezondheid bij de Binnenlandse Strijdkrachten. Op 15 maart 1946 werd hij aangesteld als kamparts van het interneringskamp Farmsum in de buurt van Delfzijl. Het kamp werd op 1 december 1946 gesloten, waarna hij weer huisarts in Holwierde werd. In 1952 verhuisde Veerman naar Ermelo en later naar Apeldoorn waar hij op 10 juli 1988 is overleden. Meer informatie over dokter Veerman, zie onze pagina over dokter Jaap Veerman.
1946-1976 Johannes van den Broek (geboren 20 januari 1911 en overleden 3 november 2003)
In 1946 kwam dokter Van den Broek op Grovestins. Er waren wat problemen om Grovestins direct te kopen, want dokter Van de Water stond als vermist te boek. Toch kon Van den Broek uiteindelijk Grovestins kopen van de familie Van de Water. Dokter Van den Broek is tot 1976 huisarts op Grovestins geweest en bleef daar na die tijd wonen.
Meer over dokter Van den Broek, zie onze pagina over dokter Van den Broek.
1976-2011 Willem van Doorn
Willem van Doorn (1946 Amersfoort – Woudsend 2025) was huisarts in Koudum van 1977 tot 2011. Hij kwam naar Koudum nadat hij een jaar als dienstplichtig officier-arts bij de marine had gewerkt. Omdat ex-huisarts Van den Broek op Grovestins bleef wonen, regelde hij een ander monumentaal pand als woning en dokterspraktijk voor Willem van Doorn: de voormalige notariswoning op de Dammenseweg 12. Van Doorn kon in het aangebouwde notariskantoor zijn praktijk inrichten.
De Koudumer dokters Jan Eisma en Willem van Doorn hadden hun praktijk enkele huizen van elkaar af, op de Dammenseweg. Ze besloten al snel tot een vergaande vorm van samenwerking (een associatie) en lieten een gezamenlijke huisartsenpraktijk bouwen aan de Túnkersstrjitte, die ze vanaf januari 1979 gebruikten.[65]
In de Leeuwarder Courant van 4 april 2025 verscheen een mooi in memoriam van Willem van Doorn.
In 2011 is de huisartsenpraktijk van Van Doorn en Eisma overgenomen door mevrouw M.B. Sytema-van der Kooij en de heer H. T. Bakker. Deze doktoren waren al vanaf 1 juli 2010 in de praktijk werkzaam en vanaf die tijd was het ook echt een gezamenlijke praktijk, onder de naam ‘Huisartsenpraktijk Koudum’.
2011-heden [2025] Huisartsenpraktijk Koudum M.B. Sytema-van der Kooij en H. T. Bakker
In 2017 nam de huisartsenpraktijk van Koudum de failliete dokterspraktijk van Wijckel erbij en werd de naam ‘Apotheekhoudende huisartsenpraktijk Koudum/Wijckel’. In 2024-2025 is de huisartsenpraktijk aan de Túnkerstrjitte in Koudum grondig verbouwd.[66]
Een eerste opzet voor deze pagina is gemaakt in 2013-2015 door een werkgroep van Histoarysk Koudum bestaande uit Maurits Hettinga, Loes de Boer, Jan Eisma, Up en Jaap van den Broek, met inbreng van Jelle de Jong en Jan de Vries. Deze werkgroep heeft toen ook het eerste deel van het archiefwerk gedaan.
In 2025 heeft Jelle van der Meulen/Histoarysk Koudum de aantekeningen uitgewerkt en aangevuld tot deze pagina. Ook zijn er toen pagina’s over verschillende dokters gemaakt of bestaande pagina’s over dokters aangevuld.
[1] Zie bijvoorbeeld de ‘Geschiedenis artsenij Weidum en omstreken’ op https://www.weidum.eu/nijs/geschiedenis-artsenarij-weidum-en-omstreken.html. Zo’n ‘universitaire’ opleiding kon ook in Leiden, Harderwijk, Utrecht of Groningen. Over de artsenij van de 16e tot de 19e eeuw is veel informatie te vinden, bijvoorbeeld over het verschil tussen een chirurgijn (uitwendige geneeskunde) en de medicinae doctor (inwendige geneeskunde). Maar het is dan weer gebruikelijk dat er op het platteland slechts één ‘dokter’, chirurgijn, heelmeester of medicinae doctor, in een bepaalde regio of bepaalde plaats werkzaam is. De inleiding bij de geschiedenis van de huisartsen in Grouw op de website https://www.dorpsarchiefgrou.nl/bedrijven-en-beroepen/huisartsen/ geeft een duidelijk, kort overzicht van de geschiedenis van heelmeesters en huisartsen op het Friese platteland.
[2] 15 augustus 1638, schuldbekentenis; Meijne Lijcklama te Koudum debet aan Nicolaus Polman, [meester] chirurgijn te Koudum (Tresoar 13-18 nr. 33 / 62).
[3] 17 juni 1656, 'mr. Claes Syties chirurgijn ende Hijlck Annedr echte luijden wonende op den dorpe Coudum' (Tresoar 13-18 nr. 35 / 122-123).
[4] Lambertus Adrianusz Bos, gedoopt Koudum 16 jan. 1659, was een zoon van Adrianus Lambertus Bos, predikant te Koudum en Dieuwke Hayes Brolsma. Hij wordt genoemd in dokumenten uit 1683: 19 juli 1683, Hof van Friesland; Lambertus Bos, mr. chirurgijn te Koudum, contra Mary Claasses te Staveren (Tresoar 14 nr. 16552, sententie 36). Bos was op 20 april 1683 getuige bij het voorlezen en ondertekenen van het testament van Fock Goyckes, samen met vijf andere Koudumer middenstanders: Olphert Eelckes [voormalig herbergier], Gatse Fetses, bakker, Luitcke Rinckes en Jochum Jans, beiden schoenmaker en Cornelis Piers, hospes (Tresoar 14 nr. EEE5 / 116 A).
[5] Bij het huwelijk van Jouwe Heijns met Imke Ellerts op 10 april 1692 wordt Heijns 'chirurgus’ genoemd (Trouwregister Hervormde gemeente Koudum op allefriezen.nl). Hij wordt ook genoemd in een proklamatieakte van 26 febr. 1701: Monsieur Jouw Heyns, chirurgijn te Koudum, als koper van zekere huizing en stede cum anexis op de Nieuwe Buren te Koudum (Tresoar 13-18 nr. 25 /16).
[6] Jacobus Freerks Schellinger, gedoopt Koudum 10 nov. 1648 , zoon van Freerk Alberts Schellinger en Annetje Douwes, trouwt Amsterdam 14 april 1673 Wilhelmina Berck, 24 jaar, dochter van Cornelis Berck, drost van Terschelling. In 1687 kochten ze een huis te Koudum (Tresoar 13-18 nr. 24 / 461). Op 8 juli 1693 wordt hij 'monsieur Jacob Schellinger apothecarius op Coudum' genoemd, in een document van de rechtbank van de grietenij (Tresoar 13-18 nr. 13 / 199). Zijn broer Gerard (ged. Amsterdam 1641) werd notaris te Balk, zijn zuster Maria (ged. Amsterdam 1644) was getrouwd met de organist Johannes Havingha (ovl. Koudum ca. 1686).
[7] Thomas Dircks Posthumus, ged. Harlingen 18 mei 1684, ovl. Koudum ca. 1743, zoon van Theodorus (Dirk) Posthumus, notaris en Femke Munkerus, trouwt Femmetje Munkerus! Hij wordt chirurgijn te Koudum genoemd in een schuldbekentenis van 14 okt. 1720 (Tresoar 13-18 nr. 38 / 363) en in zijn overlijdensboedel van 1 mei 1743 (Tresoar 13-18 nr. 19 / 298). In dit document staat een vordering voor 'Verdiende meestersloon en geleverde medicamenten.' In 1725 werd hij betaald voor het genezen van 'Folkert Rienks seer hooft' (Tresoar 13-18 nr. 22 / 320). Thomas en Femmetje kregen een dochter en drie zonen onder wie Jurjen Thomas (ged. Koudum 13 febr. 1715), die ook chirurgijn was in Koudum.
[8] Jurjen Thomas Posthumus, zoon van genoemde Thomas Dirks Posthumus, trouwt 1. Koudum 22 okt. 1741 Geesje Hendriks, trouwt 2. Koudum 2 febr. 1749 Sara Bosch. Hij wordt aangeduid als 'sijnde een chirurgijn' in de quotisatiekohieren HON van 1749 (beschikbaar op allefriezen.nl).
[9] Mellius Thomasz Thomae (ook wel Thomee of Thomée), ged. Workum 22 juni 1735, zoon van genoemde chirurgijn Thomas Thomae woonde in Koudum en trouwde daar op 13 juni 1759 met Bauk Lieuwes uit Hemelum. Het echtpaar kreeg in Koudum drie kinderen: dochter Grietje geboren in 1761, zoon Lieuwe in 1763 en zoon Thomas in 1764. Mellius Thomae is overleden in 1780 (Doopboek Herv. gem. Koudum, archiefnummer 28, Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken - Tresoar, inventarisnummer 0372).
[10] Overlijdensregister 1839-1842, archiefnummer 30-24, Burgerlijke Stand Lemsterland - Tresoar, inventarisnummer 3008, blad 015.
[11] Geboorteregister 1815 Koudum, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 1001, blad 069.
[12] Geboorteregister 1820, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 1002, blad 034.
[13] Tresoar respectievelijk toegangsnummer 26 inventarisatienummer 72002 154 16 februari 1818 en toegangsnummer 26, inventarisnummer 72005 repertoirenummer 205 dd 21 oktober 1822.
[14] Trouwregister Hervormde gemeente Koudum, archiefnummer 28, Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken - Tresoar, inventarisnummer 0374).
[15] Doopboek Herv. gem. Koudum, archiefnummer 28, Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken - Tresoar, inventarisnummer 0373.
[16] Overlijdensregister 1826, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 3002, blad 032.
[17] Leeuwarden PH 03-09-1822 Certificaat toeg no 26 inv 7004, nep 129 notaris H.
[18] Overlijdensregister 1847, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 3004, aktenummer. In de stamboom Van der Werff/Kooistra wordt de geboortedatum 8-1-1799 opgegeven (https://www.genealogieonline.nl/van-der-werff-stamboom/I518648.php).
[19] Admissie Leeuwarden PH 02-06-1834
[20] Overlijdensregister 1879, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 3010, aktenummer 0003.
[21] Huwelijksregister 1835, archiefnummer 30-32, Burgerlijke Stand Sloten - Tresoar, inventarisnummer 2002, aktenummer 0001. N.B. In de huwelijksakte staat Itsk Siemons Breuning, maar in de handtekening staat I. Doedes Breuning, en als naam van haar vader Siemon Doedes Breuning.
[22] Rol van strafzaken, archiefnummer 18-03, Arrondissementsrechtbank Sneek - Tresoar, inventarisnummer 39, aktenummer 979, aktenummer 1423 en aktenummer 1600.
[23] Huwelijksregister 1864, archiefnummer 30-24, Burgerlijke Stand Lemsterland - Tresoar, inventarisnummer 2015, aktenummer 0039.
[24] Overlijdensregister 1879, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 3010, aktenummer 0003.
[25] Geboorteregister 1837, archiefnummer 30-44, Burgerlijke Stand Wijmbritseradeel - Tresoar, inventarisnummer 1015, aktenummer 0011.
[26] MD Utrecht 27-06-1840.
[27] Huwelijksregister 1856, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 2007, aktenummer 0005.
[28] Geboorteregister 1857, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 1013, aktenummer 0083.
[29] Overlijdensregister 1857, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 3006, aktenummer 0114.
[30] Choulant-Richter's Handboek der bijzondere ziektekunde en genezingsleer van den mensch, Tweede Deel, 1858, p. 74.
[31] Historische Kring Maarssen 8e jaargang nr 3 december 1981 p.55.
[32] Burgerlijke Stand van de gemeenten in de provincie Utrecht 1811-1902: 481-1127-05 Maarsseveen 1857: aktenummer 8.
[33] Geboorteregister 1858, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 1013, aktenummer 0098.
[34] Overlijdensregister 1858, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 3006, aktenummer 0109.
[35] Geboorteregister 1861, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 1014, aktenummer 0063.
[36] Bevolkingsregister Deel: 48, Periode: 1818-1882, Norg, Veenhuizen - Ommerschans, archief 2001.16, inventarisnummer 48, Deel 13 (Deel E2 en E3).
[37] Geboorteregister Norg 1866, archiefnummer 0165.016, inventarisnummer 1866, aktenummer 23.
[38] Bevolkingsregister Deel: 71, Periode: 1864-1872, Norg, Veenhuizen - Ommerschans, archief 2001.16, inventarisnummer 71, Deel 69, Register der Particuliere Personen Ommerschans: 771e , 2e en 3e Gesticht Veenhuizen.
[39] Geboorteregister Assen 1867, archiefnummer 0165.002, inventarisnummer 1867, aktenummer 123.
[40] Het zoontje overleed op 28-08-1867 te Assen: Overlijdensregister Assen 1867, archiefnummer 0167.002, inventarisnummer 1867, aktenummer 69.
[41]Zie: https://www.geni.com/people/Marcus-Busch-Geertsema/6000000014345868884.
[42] Nationaal Archief: Oost- en West-Indië: Administratie Indische Pensioenen: 1815-1939 - Nummer toegang: 2.10.09, inventarisnummer: A2, folionummer: 325.
[43] Plattelandsheelmeester Leeuwarden 23-06-1857.
[44] Bolswardsceh Courant 04-10-188.
[45] Overlijdensregister 1908, archiefnummer 1007, Ambtenaar van de Burgerlijke Stand in Leeuwarden - Historisch Centrum Leeuwarden, inventarisnummer 708, aktenummer 0414.
[46] Geboorteregister 1863, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 1014, aktenummer 0006.
[47] Huwelijksregister 1889, archiefnummer 1007, Ambtenaar van de Burgerlijke Stand in Leeuwarden - Historisch Centrum Leeuwarden, inventarisnummer 429, aktenummer 0032
[48] Geboorteregister 1890, archiefnummer 30-17, Burgerlijke Stand Hemelumer Oldeferd - Tresoar, inventarisnummer 1021, aktenummer 0038 en 0118, en inventarisnummer 1023 aktenummer 0075.
[49] Brieven uit den Vreemde. Een Zeereis met de Kon. West-Indische Mail door L. de Jong, Arts te Koudum. Leeuwarden, Meijer en Schaafsma, [1908].
[50] Bevolkingsregister gemeente Hemelumer Oldeferd_518_1900-1916.
[51] https://www.hansbraakhuis.nl/Renkum/huizen-en-villas.html (juli 2025) en .
[52] Geboorteregister 1909, archiefnummer 30-41, Burgerlijke Stand Weststellingwerf - Tresoar, inventarisnummer 1069, aktenummer 0121.
[53] Bevolkingsregister Wijmbritseradeel_500_1900.
[54] Akte bij notaris Tebbe Sluis 30-11-1935 (Minuut-akten 1935, archiefnummer 26, Notarieel archief - Tresoar, inventarisnummer 072132, aktenummer 03405.
[55] Huwelijksregister 1936, archiefnummer 30-34, Burgerlijke Stand Sneek - Tresoar, inventarisnummer 2075, aktenummer 0040.
[56] Leeuwarder Courant 18-07-1938.
[57] Leeuwarder Courant 29-08-1938.
[58] Aldus het overlijdensbericht in de Friese Koerier 30-08-1958.
[59] Friese Koerier, 30-08-1958.
[60] Nieuwsblad van Friesland: Hepkema’s Courant, 12-12-1938.
[61] Leeuwarder Courant, 03-04-1940.
[62] In de genealogie van de familie Van de Water op Genealogie Online (https://www.genealogieonline.nl/geslacht-van-de-water/I224.php) staat als geboortedatum 2 augustus 1903. In het bevolkingsregister van Den Haag staat de datum van 2 augustus 1904.
[63] Bron: https://www.genealogieonline.nl/geslacht-van-de-water/I224.php
[64] http://medischcontact-artsendatabankwoii.artsennet.nl/MC/profiel.jsp?bioid=193485&biokey=jD7fCFTN4t. noemt Herre Kingma als vervanger. Andere bronnen, zoals een bevallingboekje noemen ook de namen van dokter Hakman , dokter Dethmers (Sneek) en dokter Hazevoort (Workum).
[65] Over de bouw van die praktijk in 1978 en de renovatie in 2024-2025, zie het stuk ‘ van Ulfert de Jong op https://koudum.nl/de-nieuwe-dokterspraktijk-van-koudum/ [ook als PDF bijvoegen]
[66] Zie het stuk ‘De ‘nieuwe’ dokterspraktijk van Koudum’ van Ulfert de Jong op https://koudum.nl/de-nieuwe-dokterspraktijk-van-koudum/ [ook hieronder als PDF]
