De Gaper van Koudum

De Gaper is een traditioneel Nederlands uithangbord dat vanaf de 17e eeuw aan de gevels van apotheken en drogisterijen hing. Het is een uit hout gesneden beeld van het hoofd van een man, meestal met open mond en uitgestoken tong, met een exotisch uiterlijk. Dat laatste heeft te maken met de herkomst van veel kruiden en specerijen die werden gebruikt voor medicijnen.

Ook in Koudum heeft een gaper gehangen. Voor zover we hebben kunnen nagaan heeft de gaper zo’n halve eeuw gehangen aan de gevels van winkel in koloniale waren annex drogisterij van Klaas Okkinga en kruidenier annex drogisterij van Van der Sluis. De laatste halve eeuw heeft de gaper gelegen in een schilderswerkplaats. De gaper is op een gegeven moment opgeknapt en zo is deze mooi bewaard gebleven.

Waarschijnlijk is de gaper aangebracht omstreeks 1910 door Klaas Okkinga (1872-1932), die in 1893 winkelier werd in Koudum, en vanaf 1909 in advertenties als drogist wordt aangeduid. Hij was gevestigd op het huidige adres Hoofdstraat 24. Op enkele foto's van dat deel van de Hoofdstraat uit de periode 1910-1930 is de gaper duidelijk te zien. Margje Prikkel (1899-1987) schrijft zich de gaper te herinneren uit haar jeugd: '1 kruidezaaks had zelfs de Grote Gaper aan de muur die wij als kinderen erg mooi vonden' ("Herinneringen Margje Prikkel", archief HK). Okkinga had meerdere ondernemingen in Koudum.

Hoofdstraat oudst

Hoofdstraat 24 is het pand waar op de stoep zakken en de grote ton liggen. Een gaper is niet te zien, zoals wel op latere foto's.

Ansichtkaart uit het archief van de gemeente. Aan de gevel van Hoofdstraat 24 is de gaper te zien. Deze foto is van voor de plaatsing van electriciteitspalen. Dat gebeurde in Koudum niet voor 1918. Gezien deze foto's en de herinnering van Margje Prikkel, wass het Okkinga die omstreeks 1910 de gaper geplaatst heeft.

Ansichtkaart van de Hoofdstraat ± 1920; links de drogisterij met de gaper. De dame in de deur is waarschijnlijk de vrouw van Foeke van der Sluis. In 1919 werd de winkel van Okkinga namelijk voortgezet door Foeke van der Sluis, wiens vader in dat jaar het pand van Okkinga kocht, mogelijk in verband met het overlijden van diens vrouw, Trijntje Schurer (1871-1918).

Op deze foto is Van der Sluis de drogist op Hoofdstraat 24. Zijn naam staat met grote letters naast de gaper in het bovenlicht.

Een advertentie uit 1920, van Rein Munniksma, waarin hij zijn middel tegen de veeziekte mond- en klauwzeer aanprijst, bewijst dat Foeke van der Sluis toen al winkelier was in Koudum (Hepkema, 18 juni 1920). In 1930 verkoopt Van der Sluis het pand aan de Hoofdstraat, zoals blijkt uit de advertentie links (Leeuwarder Courant, 11 april 1930) om zich te vestigen op Hoogstraat 10.

Foeke van der Sluis was tot 1932 drogist in het pand Hoofdstraat 24. In dat jaar is hij verhuisd naar de Hoogstraat. De gaper verhuisde mee en kwam nu aan de gevel van de winkel in de Hoogstraat te hangen, zoals uit onderstaande foto blijkt.

De winkel van Van der Sluis rond 1935, de naam van Foeke van der Sluis staat nog op de deur.

Het voorlopig jongste bewijs van de gaper bij van der Sluis dateert van 17 april 1945, bevrijdingsdag in Koudum. Maar je moet wel heel goed kijken; door het raam rechts op de bovenstaande foto is een schim van de gaper te zien.

Cornelis van der Sluis (1908-1970), niet de zoon, maar een oomzegger van Foeke, nam in 1934 de winkel in de Hoogstraat over. Wanneer de gaper van de gevel verdwenen is, is niet helemaal duidelijk. In ieder geval is er geen gaper meer te zien op de bovenstaande foto uit 1959 van de Centra-winkel van Cornelis van der Sluis.

De gaper is na 1945 en voor ca. 1960 naar het schildersbedrijf van De Jager in de Kninebuert gebracht, want daar heeft het beeld enkele jaren in de werkplaats gestaan en later op zolder. In 1965 is het meeverhuisd toen Otte de Jager zich in de Hoofdstraat vestigde, ook daar kwam het op zolder te staan. De gaper heeft zo'n 35 jaar op de zolders van de schilderswerkplaatsen gestaan. Omstreeks 1995 heeft Jacob de Jager het beeld gerestaureerd en in de grondverf gezet en heeft Jentsje Fekkes het helemaal opnieuw geschilderd. Daarna kreeg het een plekje in huis bij Jacob en Anneke de Jager maar de kinderen waren er bang van dus toen verdween het opnieuw naar de zolder.

In ieder geval is de gaper van Koudum dankzij oplettende Koudumers bewaard gebleven.