Sipke Feenstra (1872-1963), Margje Prikkel (1899-1987) en Theunis Muizelaar (1903-1976) schrijven zich te herinneren dat Koudum een stekenbakkerij had, waar ook mosterd werd gemaakt. Dat klinkt als een flink bedrijf, maar het was een 'sinterske negoasje'. Margje schrijft dat er twee soorten steken waren, gele en bruine. Het zijn harde stukjes suikerwerk, zoals Zwolse Balletjes. Feenstra (Sneker Nieuwsblad, 5 febr. 1954) is het meest uitgebreid over het bedrijf, vooral over de mosterdmakerij, waar een hond in een tredmolen aan te pas kwam. In de tijd waarover hij schrijft was de mosterdmakerij eerst van Ruurd Smits en later van Rein Bersé.
Op Snakkebuorren wenne doe de mosterman en stekebakker. Earst wie dat Ruerd fan Sibbele Janke [Sibbele Tjittes Smits en Janke Ruurds Bakker], lyk as heit him altyd neamde. As der moster meald wurde moast, dan draaiden syn jonges oan in grut rêd. Ruerd is mei syn grutte hûshâlding nei Amearika gien. [...] Nei Ruerd kaam Rein Bersé yn dy saak. Dy hie it mei de mostermûnle wat oars, wat mear modern sil ik mar sizze. Hij hie in grut rêd fan ik wol leauwe wol trije meter en dan sa'n fyftich tomme breed. Dat wie oan wjerskanten mei hinnegaas tichtmakke, mei oan ien kant in foech doarke. Dat rêd draaide om in as en om 'e hânbree sieten der flinke skreplatten yn. Rein syn hûn waard dan troch dat doarke yn it rêd setten en dan waard dat yn beweging brocht. Dat bist moast dan rinne en die dat ek sekuer. Ik haw it faker as ienkear sjoen. Dan draaide de mûne en de moster kaam út in sleufke weiprotten en rûn yn in grute bus.
Ik ha wol faak foar ús mem foar twa sinten moster helle bij Rein. Ik helle dit dan yn sa'n heech kopke sûnder ear en ik hie dat dan omtrint fol, wit ik noch en hearlik rûkte dat. Ik tink noch wol faak as ik it no op 'e tafel ha, dit is neat wurdich bij Rein Bersé sines. Mar de haadsaak fan Rein syn hannel wie de ferkeap oan 'e winkellju yn it doarp en de omkriten, mar foar it lêste moasten dan soms ek hiele reizen dien wurde. Hij hie dêrfoar in weintsje op fjouwer tsjillen en foar in stok mei in dwerslatsje en der rûn Rein dan foar te lûken. Wylst Lolke fan Wibe en Akke (Wiebe Lolkes Postma en Akke Hendriks Postma) der efter rûn te triuwen. Om't it doe diken wienen mei hynstespoar wie it altyd in hiele toer om it sa te ploaien dat hja net te folle lêst hienen fan it grint. It gyng dan nei Himmelom, Bakhuzen, Alde- en Nijemardum en Sondel en Balk, wylst op de weromreis Aldegea en Nijegea meinomd waarden. Sa hienen hja twa dagen yn 'e wike harren fêste rûte en ik wol leauwe as men no nochris hearre koe hoe grut of leaver hoe lyts it kaptaal wie dat der bij Rein Bersé en ek bij dy beantsjesútelders sa'n dei ynbard waard, dan soe men der wol tige om laitsje, want och, it wienen allebeide mar sinterske negoasje.
In de tijd waarover Muizelaar schrijft is de stekenbakkerij en mosterdmolen van 'Ype Ietsje', het echtpaar Ype en Ytje Roosjen-Wynia, die in 1909 touwden. In de burgerlijke stand staat bij enkele geboorteaangiften als beroep van Ype winkelier vermeld.
Ype en Ytje Roosjen, toen ze aan de Ooste woonden en hij bij de gemeente werkte als 'dorpsreiniger'. De meisjes zijn hun dochters, v.l.n.r. Lieuwkje (1922), Anna (1911), Martzen (1910), Lysbet (1911) en Harmina (1914).
Muizelaar beschrijft omstreeks 1970 de hoe klanten destijds, 'op Snakke, achter de smederij van Gebr. Pries langs, bij Ype Ietsje kwamen, om voor een cent mosterd te halen. Die mensen hadden een mosterdmolen. Ook hadden zij een „steke”bakkerij'. De situatie met betrekking tot de straten was toen heel anders. De Zwarteweg bestond nog niet en Snakke liep door tot de kerk. De kadasterkaart van 1887 (zie de uitsnede hieronder) toont inderdaad een pad tussen het erf van de smederij (nr. 1646) en een smalle strook waar later de Zwarteweg zou komen. In 1918 verkocht Ype Roosjen daar de percelen 22 en 2546, nu ter hoogte van Jacob Binckesstraat 12-14 (Tresoar 26, nr. 072106, akte 18, foto 57). De mosterdwinkel was kennelijk achterlangs bereikbaar.
 |
 |
Links uitsnede van de kadasterkaart Koudum 1887 (collectie Tresoar). Er liep een voetpad, te zien aan de stippellijn, achter de huzen van wat destijds Snakke werd genoemd (Nu Jacob Binckesstraat). Rechts een foto uit ca 1915 genomen vanaf de kerktoren richting Snakke. Het dak rechtsonder is van de Smederij, 1646 op de kaart. Het huis van Ype en Ytje is het derde gebouw op dat rijtje, met de rechte gevel. De boerderij midden rechts, met het rieten dak, is Zwarteweg 5.
Op de website De stad Vollenhove door de eeuwen heen van Henk van Heerde en op de site Zwolse Balletjes, staat uitgelegd hoe het bakken van steken in zijn werk ging en waarvoor ze werden gebruikt. Donkere en gele steken, zoals Margje Prikkel noemt, worden op dezelfde wijze gemaakt. De kleur van de suiker bepaalt de kleur van de steek. In Zwolle komen er koperen potten aan te pas:
'Steek' is de benaming van een ambachtelijk gemaakt snoepje, gestoken uit suikerdeeg. De eerste zwarte steken werden gemaakt van rietsuiker aangezien er nog geen suikerbieten in Nederland werden verbouwd. De zwarte rietsuikersteek werd voornamelijk gebruikt om de koffie en thee te zoeten. Na de komst van de suikerbieten (kristalsuiker) werd de steek het Zwolse Balletje genoemd, een balletje is een ander woord voor een snoepje. ... De suiker wordt in koperen potten op open vuur gekookt tot suikerdeeg. Dit deeg wordt op een tafel gegoten, zodat een kneedbare massa ontstaat. Deze massa wordt uit elkaar getrokken tot verschillende repen deeg. Deze nog warme repen worden vervolgens door een wals gevoerd, waarna aan het eind van een lopende band het inmiddels afgekoelde deeg in kussentjes uiteen valt.
 |
Een foto van zwarte steken, gevonden op de website De Stad Vollenhove door de eeuwen heen.
|
Jan de Vries, december 2025
