Amerikaanse windmolen uit 1925 aan het Jan Broerskanaal in 1983. Foto: Hendrik de Jong.
Johan Wagenaar stuurde in februari 2015 informatie over de molen en het kanaal, dat is genoemd naar Jan Broers van Dijk (1822-1903), die een oudere broer was van zijn betovergrootmoeder Jacobje Broers van Dijk. Jan Broers en zijn vrouw Jas Joukes Valk (1825-1903) woonden bij de molen. Niet bij de windmotor zoals we die kennen, maar bij de in 1854 gebouwde voorganger. Gezien het bouwjaar bemaalde deze molen het in dat jaar met een stoommachine drooggelegde meer De Flait. Naderhand is de taak van de molen overgenomen door een electrisch gemaal dat ook de landerijen van De Poel, ten oosten van het Jan Broerskanaal bemaalt, via een omstreeks 1940 aangelegde duiker.
Het Jan Broers kanaal is ontstaan na de droogmaking van de Grote- en Kleine Gersloot in 1868-'69. Dit waren kleine meertjes ten zuiden en westen van Koudum. Zie voor de ligging hieronder de in 1718 door Schotanus en Halma gepubliceerde kaart van de grietenij Hemelumer Oldephaert en Noordwolde (H.O.N.). In het Aardrijkskundig Woordenboek van A. J. van der Aa (1843) staat over deze meertjes:
GERSLOOT (DE GROOTE-), meertje in de provincie Friesland, kwartier Westergoo, grietenij Hemelumer-Oldephaert-en-Noordwolde, ten zuiden van Koudum, hetwelk door de Kruissloot met de Gronzen en het Haanmeer, door de Diepsloot met de Morrha, en door de Balvaart met de Kleine-Gersloot in verbinding staat.
GERSLOOT (DE KLEINE-), meertje in de provincie. Friesland, kwartier Westergoo, grietenij Hemelumer-Oldephaert-en-Noordwolde, ten westen van Koudum, hetwelk door de Kruisvaart met de Gronzen en het Haanmeer, door de Balvaart met de Groote-Gersloot, en door de Koldersloot (de Var), met het Zwartewater (Zwartewoude) in verbinding staat.
Door de Grote Gersloot is een kanaal aangelegd dat destijds het Nieuwkanaal werd genoemd, zoals blijkt uit een bericht van de gemeente H.O.N. in de Leeuwarder Courant van 12 augustus 1879: 'het Nieuwkanaal door de voormalige Gersloot'. De genoemde vermeldingen bij Van der Aa en de onderstaande kaart maken duidelijk dat Kruisvaart of Krúsfeart (Krússleat) een al lang bestaande naam was, net als Diepsloot. Het Nieuwkanaal moet zijn gemaakt om de Kruisvaart en de Diepsloot te verbinden. Aan de naam Krúsfeart herinnert nog de Krusfeartsbrêge. Jan Broerskanaal geldt als naam voor de gehele vaart tussen deze brug en de Morra.
Uitsnde van Koudum en omgening uit de kaart van H.O.N. van Schotanus en Halma, zoals gepubliceerd in 1718. Het kaartbeeld is ouder want het is gemaakt in het laatste kwart van de 17de eeuw. Koudum was in die tijd volledig omringd door meren. In de 19de eeuw zijn de Haanmeer en de Gote en Kleine Gersloot ingepolderd.
|
|
 |
Naast de molen stond deze boerderij van de fam. Van der Zee (foto links ontvangen van Geeske Haitjema; de foto rechts maakt deel uit van de collectie Gerhard Koopmans bij Tresoar. De adressen van molen en boerderij vallen onder het dorpsgebied van Molkwerum. De bewoners maakten wel gebruik van een roeibootje naar het fietspad aan de overkant van de kanaal.
